Brytyjski autor i osobowość telewizyjna Tony Buzan spopularyzował termin „mapa myśli” w latach 70. XX wieku w swoim programie telewizyjnym BBC pt. Rusz głową (Use Your Head) oraz w książkach takich jak Modern Mind Mapping for Smarter Thinking. Niemniej jednak koncepcja wizualnego mapowania pomysłów sięga znacznie dalej wstecz.
Porfiriusz z Tyru, żyjący w III wieku filozof z Grecji i Rzymu, uznawany jest za twórcę wizualnej mapy Kategorii Arystotelesa. Jego wynalazek, znany jako Drzewo Porfiriusza, pierwotnie nie zawierał ilustracji – te zostały dodane później przez innych uczonych. W XIII wieku filozof Ramon Llull również posługiwał się tym rodzajem diagramu, w tym ilustrowanym drzewem Porfiriusza.
Wielu słynnych myślicieli i innowatorów w historii sporządzało organiczne, nieliniowe notatki, często zawierające rysunki i szkice. Wśród nich znaleźli się m.in. Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Albert Einstein, Maria Skłodowska-Curie, Thomas Edison i Mark Twain.
W latach 50. XX wieku wprowadzono pojęcie sieci semantycznej – teorii wyjaśniającej, jak ludzie się uczą oraz jakie relacje semantyczne zachodzą między pojęciami. W latach 60. teorię tę rozwinęli Allan M. Collins i M. Ross Quillian. W latach 70. eksperci w dziedzinie edukacji opracowali mapy pojęć, które mają strukturę drzewiastą lub sieciową, ale w przeciwieństwie do map myśli nie skupiają się wokół jednej centralnej koncepcji. Buzan wyjaśnia, że jego podejście do mapowania myśli zostało zainspirowane semantyką ogólną Alfreda Korzybskiego, spopularyzowaną przez pisarzy science fiction, takich jak Robert A. Heinlein i A.E. van Vogt. Buzan zauważa, że ludzie często przyswajają informacje w sposób nieliniowy – nie zawsze od lewej do prawej i od góry do dołu – a mapy myśli idealnie odpowiadają temu mechanizmowi.
Koncepcje powiązane z mapowaniem myśli obejmują:
- Wykres pierścieniowy (Sunburst): Wielopoziomowy wykres kołowy, nazywany również diagramem pierścieniowym.
- Diagram pajęczy (Spider diagram): Rozszerzenie diagramów Venna i Eulera. Diagram pajęczy dodaje do nich punkty, które po połączeniu tworzą kształt pająka.
- Mnemotechnika: Technika ułatwiająca zapamiętywanie i uczenie się. Mnemotechniki przybierają różne formy, takie jak akronimy, wskazówki wizualne i dźwięki.
- Diagram UML (Unified Modeling Language): Diagram używany do wizualizacji projektów systemów w inżynierii oprogramowania.